Người dân địa phương được hưởng lợi ra sao từ du lịch di sản cộng đồng
Du lịch di sản cộng đồng đang thay đổi đời sống người dân địa phương như thế nào? Từ thu nhập ổn định, niềm tự hào văn hóa đến sự gắn kết làng xóm – tất cả đều nằm trong bài viết này. Nhưng lợi ích có thực sự bền vững? Đọc để khám phá câu trả lời!
Mục lục
- Du lịch di sản cộng đồng là gì mà dân địa phương lại là "ngôi sao"?
- Lợi ích kinh tế: Thu nhập ổn định từ chính di sản cha ông để lại
- Lợi ích văn hóa: Di sản được "sống" giữa đời thường
- Lợi ích xã hội: Gắn kết làng xóm và tăng tiếng nói của người dân
- Vì sao không phải người dân nào cũng hưởng lợi?
- Chìa khóa để người dân hưởng lợi bền vững
- Hành động nhỏ, thay đổi lớn
Du lịch di sản cộng đồng là gì mà dân địa phương lại là "ngôi sao"?
Du lịch di sản cộng đồng, hiểu một cách đơn giản, là mô hình du lịch được tổ chức và vận hành bởi chính người dân trong cộng đồng. Họ là chủ nhân của điểm đến, tự xây dựng sản phẩm, tự định giá dịch vụ và tự quyết định câu chuyện văn hóa mà họ muốn kể.
Một ngôi nhà sàn có thể trở thành homestay, một bữa cơm gia đình có thể trở thành trải nghiệm ẩm thực, một điệu múa cổ có thể trở thành tiết mục biểu diễn. Tất cả đều được thực hiện theo cách người dân cảm thấy đúng đắn và tự hào nhất.
Điều làm nên sự khác biệt của mô hình này chính là vị thế của người dân. Họ vừa là chủ thể văn hóa – những người đang sống cùng di sản mỗi ngày – vừa là người hưởng lợi trực tiếp từ dòng tiền du lịch.
Không một công ty lữ hành nào có thể kể lại câu chuyện về một lễ hội cầu mưa chân thực bằng chính người đã tham gia lễ hội đó từ thuở ấu thơ. Cũng không một nhà đầu tư ngoài cuộc nào hiểu được vì sao nếp nhà sàn được dựng theo hướng này, vì sao mâm cơm cúng phải có ba món kia, vì sao điệu hát giao duyên không thể hát vội.
Nếu đối chiếu với du lịch đại trà, sự khác biệt càng trở nên rõ ràng. Du lịch đại trà thường hướng đến số lượng khách lớn, tạo ra một chuỗi dịch vụ tiêu chuẩn hóa: khách sạn cao tầng, nhà hàng buffet, xe buýt đưa đón và những điểm dừng chân giống hệt nhau ở mọi nơi.
Ngược lại, du lịch di sản cộng đồng chọn quy mô nhỏ, tập trung vào chất lượng trải nghiệm thay vì số lượng khách. Lợi nhuận từ dịch vụ được giữ lại trong cộng đồng thay vì "rò rỉ" ra ngoài qua các công ty lữ hành, nhà đầu tư hay chuỗi khách sạn. Người dân tham gia vào toàn bộ quy trình, từ khâu đón tiếp, chuẩn bị dịch vụ, hướng dẫn khách tham quan đến khâu thu dọn, tổng kết – chứ không chỉ đứng ở một mắt xích ngoài lề.
Khi di sản văn hóa được kể bằng chính giọng của người bản địa
Một nhà nghiên cứu có thể viết hàng trăm trang sách về nghi lễ cúng thần rừng, nhưng những trang sách ấy không bao giờ truyền tải được cái cách một cụ già ngồi bên bếp lửa, rút từ ký ức ra câu chuyện về trận mưa đầu mùa năm nào, về những đứa trẻ trong làng được dạy cách lạy và cách vái trước khi biết đọc.
Chất giọng, ánh mắt, sự ngập ngừng – cả những chi tiết tưởng chừng "không đúng chuẩn" trong cách kể – tất cả hợp thành một lớp cảm xúc không thể diễn xuất. Cụ già ấy không học thuộc lời, không đi theo kịch bản. Cụ kể như người đã sống sáu mươi năm cùng lễ hội, cùng nghề dệt, cùng câu quan họ từ thuở nhỏ. Đó là thứ không một nhà hát nào có thể dàn dựng, không một diễn viên nào có thể tái hiện trọn vẹn.
Người dân kể di sản bằng chính ký ức và đời sống của họ – điều không một kịch bản nào có thể thay thế.
Nhờ đó, di sản không bị đóng khung trong viện bảo tàng với những tấm biển "cấm chạm vào". Nó hiện diện trong bữa ăn tối với rau rừng hái từ vườn nhà, trong điệu múa được các cô gái trong bản tập luyện từ nhỏ, trong câu hát ru mà người mẹ vẫn hát bên nôi.
Điều thú vị là, đây chính là thứ khiến du khách nhớ lâu nhất. Một vị khách có thể không nhớ tên khách sạn mình từng ở, nhưng sẽ nhớ mãi cảm giác được chủ nhà đưa ra vườn lúc sáng sớm để chọn rau cho bữa trưa. Giá trị của trải nghiệm, vì thế, tăng lên rõ rệt chỉ nhờ sự chân thật.
Du lịch cộng đồng khác gì du lịch đại trà?
Nói một cách ngắn gọn, du lịch đại trà bán sự tiện nghi; du lịch cộng đồng bán sự kết nối. Ở mô hình đại trà, du khách mua một gói dịch vụ trọn gói, được phục vụ theo quy trình chuẩn hóa và hiếm khi phải tương tác trực tiếp với người dân bản địa.
Ngược lại, du lịch cộng đồng chủ động mời du khách bước vào đời sống thường nhật: tự tay gói bánh chưng cùng bà chủ nhà, theo ngư dân ra khơi kéo lưới lúc rạng sáng, hay ngồi hàng giờ bên khung cửi để nghe nghệ nhân kể về hành trình của từng sợi vải.
Về mặt kinh tế, sự khác biệt nằm ở dòng tiền. Trong du lịch đại trà, phần lớn chi phí du khách bỏ ra đi vào các đơn vị trung gian: hãng lữ hành, khách sạn, nhà hàng – những đơn vị mà người dân địa phương gần như không có cổ phần.
Còn trong du lịch cộng đồng, dòng tiền đi thẳng vào túi người dân qua từng đêm homestay, từng bữa ăn, từng sản phẩm thủ công được bán ngay tại làng. Người dân tham gia vào toàn bộ quy trình vận hành, từ khâu đón tiếp đến thanh toán, vì vậy họ hiểu giá trị của từng công đoạn và có động lực làm tốt hơn mỗi ngày.
Vì sao mô hình này có sức hút với du khách ngày nay?
Trong những năm gần đây, một bộ phận du khách – đặc biệt là khách quốc tế và khách nội địa trẻ – đã bắt đầu cảm thấy bão hòa với những tour du lịch chạy đua theo số lượng điểm đến. Họ tìm kiếm một nhịp chậm hơn, sâu hơn.
Du lịch chậm, du lịch có trách nhiệm và trải nghiệm văn hóa bản địa vì thế ngày càng được ưa chuộng. Thay vì đặt phòng khách sạn sang trọng, họ chọn một homestay trong bản để được nghe tiếng gà gáy mỗi sáng; thay vì ăn buffet, họ ngồi vào mâm cơm gia đình; thay vì chỉ chụp ảnh lễ hội, họ muốn hiểu ý nghĩa của từng nghi thức.
Du khách hiện đại cũng có xu hướng muốn biết số tiền mình chi tiêu đi về đâu. Họ sẵn sàng trả chi phí cao hơn một chút cho trải nghiệm có thể mang lại lợi ích trực tiếp cho cộng đồng.
Khoản chi đó giống như một sự "đầu tư văn hóa": giúp một nghệ nhân tiếp tục giữ nghề, giúp một gia đình có thêm thu nhập để cho con cái đi học, giúp một ngôi làng có thêm kinh phí tu sửa cổng làng. Nói cách khác, mô hình này cho du khách cảm giác họ đang góp phần vào sự phát triển bền vững của điểm đến – và đó là một nhu cầu có thật, không phải khẩu hiệu.
Lợi ích kinh tế từ di sản: Thu nhập ổn định từ chính di sản cha ông để lại
Nói về lợi ích kinh tế từ di sản, trước hết phải kể đến sự đa dạng của các nguồn thu nhập mà mô hình này tạo ra. Một người dân tham gia làm du lịch cộng đồng không chỉ có một nguồn thu duy nhất.
Họ có thể cho thuê phòng nghỉ tại nhà, bán các món ăn truyền thống, giới thiệu sản phẩm thủ công do chính tay mình làm ra, tham gia đội văn nghệ phục vụ khách, hoặc trở thành hướng dẫn viên bản địa dẫn khách đi tham quan ruộng bậc thang, khu rừng thiêng hay xưởng nghề của làng. Sự đa dạng này giúp giảm rủi ro: nếu một nguồn thu bị sụt giảm theo mùa, các nguồn khác vẫn duy trì thu nhập.
Một điểm đáng giá nữa là phần lớn dòng tiền du lịch được giữ lại trong cộng đồng. Khi du khách ở homestay do người dân làm chủ, ăn những món do chính các bà, các mẹ trong làng nấu, mua đồ thủ công từ các hộ sản xuất nhỏ, thì gần như toàn bộ số tiền chi tiêu sẽ đi thẳng vào túi người dân.
Không có khách sạn ngoài vùng, không có công ty lữ hành trung gian, không có chuỗi nhà hàng nhượng quyền hút đi phần lớn giá trị. Điều này đặc biệt quan trọng ở những vùng nông thôn, miền núi – nơi cơ hội việc làm phi nông nghiệp vốn rất hạn chế.
Không chỉ dừng lại ở thu nhập cá nhân, du lịch di sản cộng đồng còn tạo ra những hiệu ứng lan tỏa về kinh tế. Việc làm tại chỗ giúp giảm áp lực di cư, đặc biệt với những vùng mà thanh niên thường phải rời quê lên thành phố làm công nhân.
Đồng thời, một phần lợi nhuận từ du lịch có thể được trích lại thành quỹ cộng đồng – nếu được quản lý tốt, quỹ này có thể dùng để sửa trường học, làm đường, hoặc đầu tư cho công tác bảo tồn di sản. Nhưng phải nói ngay: lợi ích kinh tế từ di sản chỉ thực sự đúng nghĩa khi đi kèm cơ chế phân chia minh bạch. Nếu không, thu nhập tăng lên đồng nghĩa với mâu thuẫn nội bộ cũng tăng theo.
Homestay, ẩm thực, sản phẩm thủ công – "ba chân kiềng" tạo nguồn thu
Ba nguồn thu chủ lực của du lịch di sản cộng đồng có thể gói gọn trong một cụm từ: homestay – ẩm thực – thủ công. Homestay giúp người dân tận dụng tài sản lớn nhất của mình: ngôi nhà đang ở.
Thay vì phải xây dựng khu nghỉ dưỡng xa xỉ với vốn đầu tư khổng lồ, một gia đình chỉ cần cải tạo không gian sống để có thêm một hoặc hai phòng đón khách. Nét đẹp kiến trúc truyền thống như nhà sàn, nhà trình tường, sân vườn với hàng cau – trở thành chính chất liệu tạo nên sức hút. Du khách không tìm đến để hưởng thụ tiện nghi năm sao, mà để cảm nhận hơi thở của một lối sống.
Ẩm thực là "chân kiềng" thứ hai, cũng là lợi thế dễ khai thác nhất vì ai cũng có thể nấu ăn. Một bữa ăn truyền thống với nguyên liệu từ vườn nhà, ruộng nhà không chỉ là bữa ăn – nó là một lớp văn hóa được trình bày trên mâm.
Những món ăn tưởng chừng giản dị nhưng gắn với vùng đất, khí hậu và tập quán canh tác sẽ trở thành "đặc sản" khi được giới thiệu đúng câu chuyện. Còn sản phẩm thủ công mỹ nghệ – từ vải dệt, gốm, mây tre đan lát – nhờ có du khách mua ngay tại làng mà nghệ nhân không phải phụ thuộc vào thương lái hay những hội chợ xa xôi.
Việc làm tại chỗ – lý do người trẻ không phải bỏ làng đi xa
Không gì đau lòng bằng việc một ngôi làng đầy di sản nhưng không có người trẻ ở lại để gìn giữ. Khi không có việc làm tại chỗ, thanh niên buộc phải rời quê lên thành phố, ông bà già yếu ở lại với những ngôi nhà và những lễ hội dần mai một.
Du lịch di sản cộng đồng tạo ra một lựa chọn khác: bạn có thể ở lại làng, làm chủ một homestay nhỏ, làm hướng dẫn viên, làm đầu bếp, làm nghệ nhân – và vẫn có thu nhập ổn định. Không phải lúc nào thu nhập ấy cũng cao bằng công nhân khu công nghiệp, nhưng bù lại là cuộc sống gần gia đình, gần cội nguồn, không phải sống trong những khu trọ chật chội.
Điều đặc biệt là mô hình này tạo việc làm cho cả những người tưởng như "không còn sức làm việc". Người lớn tuổi chính là kho tàng tri thức – họ kể chuyện, truyền nghề, hướng dẫn du khách về các nghi lễ. Vai trò của họ không bị coi là "phụ giúp" mà là trung tâm của trải nghiệm.
Trong khi đó, phụ nữ – vốn đảm đương phần lớn việc nội trợ – có thể tận dụng ngay kỹ năng nấu ăn, may vá, dệt vải để tạo thu nhập ngay tại nhà, vừa chăm sóc gia đình vừa tham gia làm du lịch. Vị thế kinh tế của họ nhờ đó được cải thiện rõ rệt.
Quỹ cộng đồng – khi ai cũng có phần, ai cũng gìn giữ
Ở những mô hình thành công, một phần doanh thu du lịch được trích lại để nuôi quỹ cộng đồng. Quỹ này thường được dành cho ba nhóm việc chính: bảo trì di sản, cải thiện cảnh quan và vệ sinh môi trường, hỗ trợ các hộ gia đình khó khăn.
Một ngôi đình cổ được tu sửa, một đoạn đường vào làng được bê tông hóa, một hệ thống chiếu sáng được lắp thêm – tất cả đều có thể đến từ nguồn quỹ do chính du lịch tạo ra. Nhờ vậy, người dân nhìn thấy thành quả cụ thể từ công sức của mình, không phải chỉ là những con số trên sổ sách.
Tuy nhiên, quỹ cộng đồng chỉ phát huy tác dụng khi có quy chế rõ ràng. Ai là người đại diện trông coi quỹ? Bao lâu công bố một lần? Tiêu chí nào để một hộ gia đình được nhận hỗ trợ? Nếu những câu hỏi này không được trả lời từ đầu, quỹ cộng đồng sẽ trở thành nguồn cơn của bất đồng.
Ngược lại, nếu quy chế được xây dựng minh bạch với sự tham gia của tất cả các hộ, quỹ sẽ trở thành sợi dây gắn kết làng xóm – vì ai cũng thấy "có phần" của mình trong đó, và ai cũng có động lực gìn giữ.
Lợi ích văn hóa: Di sản được "sống" giữa đời thường, không bị đóng băng
Có một cách hiểu sai phổ biến rằng muốn bảo tồn di sản thì phải "đóng băng" nó lại như một hiện vật trong viện bảo tàng. Thực tế, di sản chỉ được bảo tồn khi nó tiếp tục tồn tại trong đời sống hằng ngày.
Du lịch di sản cộng đồng tạo ra động lực mạnh mẽ để điều đó xảy ra. Khi du khách đến và sẵn sàng trả tiền để xem một điệu múa, nghe một làn điệu dân ca, thưởng thức một món ăn cổ truyền, người dân hiểu rằng những giá trị ấy không hề lỗi thời – chúng có giá trị, cả về tinh thần lẫn vật chất.
Nhờ vậy, những nghề tưởng chừng mai một – dệt vải, làm gốm, đan lát – bỗng có thêm lý do để tồn tại. Không phải vì chính sách bắt buộc, mà vì có người thực sự cần, trân trọng và trả tiền cho sản phẩm.
Thế hệ trẻ cũng có thêm cơ hội học từ ông bà và nhận ra giá trị văn hóa của chính dân tộc mình qua con mắt trân trọng của du khách. Khi một du khách nước ngoài ngồi hàng giờ xem nghệ nhân se gốm và thốt lên thán phục, đứa cháu đang đứng bên cạnh sẽ tự hỏi: thì ra nghề của ông mình đặc biệt đến thế sao? Và tình yêu văn hóa bắt đầu từ một khoảnh khắc như vậy.
Một lợi ích vô hình nhưng cực kỳ quan trọng: khi di sản mang lại thu nhập và danh tiếng, người dân tự giác gìn giữ hơn bất cứ chính sách nào áp đặt từ trên xuống. Họ chủ động vệ sinh ngõ xóm, giữ gìn nhà cửa, chăm chút từng chi tiết nhỏ để làng đẹp hơn trong mắt khách.
Tuy nhiên, cũng cần một lời cảnh báo: phải tránh biến di sản thành màn trình diễn giả tạo. Nếu một điệu múa được dựng lên chỉ để phục vụ khách chụp ảnh, nếu một nghi lễ tâm linh bị rút ngắn theo yêu cầu tour, di sản sẽ mất đi phần hồn nguyên gốc.
Di sản không phải là một tài sản để đóng băng, mà là món quà chỉ trường tồn khi được sẻ chia.
Người dân hóa thân thành "người kể chuyện" chân thật nhất
Không ai hiểu ý nghĩa của một lễ hội, một nếp nhà, một món ăn bằng người đã lớn lên giữa chính di sản đó. Người dân không cần học thuộc một bài thuyết minh để nói về làng mình; họ chỉ cần kể như cách họ vẫn kể cho con cháu nghe.
Sự chân thật trong giọng kể, ánh mắt và cảm xúc là thứ không một nhà hát nào có thể dàn dựng. Một cụ già kể về lễ hội cầu ngư với sự rung động của người đã tham gia sáu mươi năm lễ hội đó; một nghệ nhân nói về nghề gốm với đôi tay chai sạn vì đất sét – đó là những trải nghiệm không thể sản xuất theo kiểu công nghiệp.
Điều đáng nói là, khi được mời làm người kể chuyện, người dân không chỉ truyền tải giá trị cho du khách mà còn nhận lại sự ghi nhận, tôn vinh xứng đáng. Một bà cụ cả đời dệt vải, chưa một lần được ai khen ngợi, bỗng thấy du khách xếp hàng xem mình dệt và mua từng tấm vải với sự trân trọng.
Niềm vui đó tạo động lực để họ tìm hiểu sâu hơn về văn hóa dân tộc mình, lục tìm ký ức gia đình, trở thành những nhà nghiên cứu không chuyên nhưng đầy nhiệt huyết.
Nghề truyền thống hồi sinh và được truyền lại cho thế hệ trẻ
Nghề truyền thống có hồi sinh hay không, xét cho cùng, phụ thuộc vào đầu ra của sản phẩm. Khi sản phẩm thủ công bán được cho du khách ngay tại làng, người nghệ nhân có lý do để tiếp tục gắn bó với nghề, thay vì phải chuyển sang làm thuê để kiếm sống.
Du lịch cộng đồng tạo ra một "thị trường tại chỗ" ổn định: mỗi đoàn khách đến là một cơ hội để giới thiệu và bán sản phẩm. Hơn thế, quá trình truyền nghề diễn ra một cách tự nhiên ngay trong hoạt động du lịch.
Một thiếu nữ phụ giúp mẹ chuẩn bị mâm cơm cho khách, một cậu bé ngồi bên ông xem ông đan chiếc giỏ, một cô gái học mẹ cách dệt vải để may khăn tặng khách – lớp trẻ tiếp nhận nghề mà không cần một lớp học chính thức nào. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những nghề đang đứng trước nguy cơ mai một.
Một số nghề tưởng chừng chỉ còn trong sách vở, nay có thể trở thành "đặc sản" của làng, thành điểm hút khách du lịch.
Niềm tự hào bản địa – thứ "phần thưởng" vô hình nhưng quý giá
Người Việt có câu "con hát mẹ khen hay", nhưng với người dân làm du lịch cộng đồng, lời khen của du khách còn quý giá hơn nhiều. Khi một vị khách nước ngoài bật khóc xúc động trước câu quan họ, khi một nhóm khách trẻ hết lời ngợi khen bàn tay khéo léo của nghệ nhân dệt, người dân càng thêm yêu và tự hào về cội nguồn.
Niềm tự hào bản địa ấy có sức mạnh thúc đẩy họ bảo vệ di sản khỏi sự xâm lấn của lối sống đô thị hóa. Sự công nhận từ bên ngoài giúp người dân thay đổi nhận thức về chính mình.
Trước đây, có thể họ nghĩ văn hóa truyền thống là "chuyện cũ kỹ của ông bà", là điều phải đánh đổi để theo kịp thời đại. Nhưng khi nhìn thấy du khách từ khắp nơi trên thế giới bỏ tiền và thời gian đến tìm hiểu chính những giá trị ấy, họ nhận ra rằng văn hóa của mình là một tài sản quý – một đặc ân mà không phải vùng đất nào cũng có.
Lợi ích xã hội: Gắn kết làng xóm và tăng tiếng nói của người dân địa phương
Lợi ích xã hội của du lịch di sản cộng đồng có lẽ là khía cạnh ít được nhắc đến nhất nhưng lại là nền tảng cho mọi lợi ích khác. Khi cộng đồng làm chủ, tiếng nói của người dân trong việc phân chia lợi ích và bảo vệ di sản không còn bị bỏ qua.
Họ không phải là những người bị "thông báo kết quả" sau khi các quyết định đã được đưa ra từ phía chính quyền hoặc doanh nghiệp. Ngược lại, họ được ngồi vào bàn để bàn bạc, tranh luận và quyết định.
Đồng thời, để vận hành một điểm đến du lịch, người dân cần được trang bị những kỹ năng mới. Các lớp tập huấn về nghiệp vụ khách sạn, kỹ năng giao tiếp, ngoại ngữ, quản lý tài chính gia đình thường được tổ chức lồng ghép trong quá trình phát triển du lịch cộng đồng bền vững.
Những kỹ năng này không chỉ phục vụ việc đón khách mà còn làm thay đổi cách người dân tiếp cận với thế giới bên ngoài: tự tin hơn khi nói chuyện, bài bản hơn khi tính toán chi tiêu, có tổ chức hơn khi phân công công việc.
Ngoài ra, thu nhập từ du lịch có thể được tái đầu tư vào hạ tầng của chính ngôi làng: hệ thống điện, nước sạch, đường giao thông, nhà văn hóa. Chính quyền địa phương có thêm lý do và nguồn lực để ưu tiên đầu tư cho các làng du lịch.
Mô hình này cũng khuyến khích sự hợp tác giữa các hộ gia đình – một hộ nhận khách quá tải có thể giới thiệu khách sang hộ hàng xóm, các hộ cùng nhau tổ chức đội văn nghệ, cùng nhau xây dựng bảng giá chung. Sự cạnh tranh thiếu lành mạnh dần được thay thế bằng tinh thần hợp tác.
Người dân ngồi vào "bàn quyết định" – quyền làm chủ không chỉ trên giấy
Trong một mô hình du lịch cộng đồng trưởng thành, đại diện cộng đồng tham gia trực tiếp vào việc xây dựng quy chế hoạt động: giá dịch vụ bao nhiêu, khung giờ biểu diễn văn nghệ ra sao, hộ nào phụ trách mảng gì, khách lỡ hẹn thì xử lý thế nào.
Những quyết định đó được đưa ra dựa trên sự đồng thuận của làng, chứ không phải "áp đặt từ trên xuống". Cách làm này có thể chậm hơn nhưng bền vững hơn rất nhiều, vì người dân sẽ có trách nhiệm với những gì mình đã góp phần quyết định.
Người dân cũng có quyền từ chối. Nếu một công ty lữ hành muốn đưa đoàn khách quá đông vào làng, nếu một nhà đầu tư muốn xây dựng công trình có nguy cơ phá vỡ cảnh quan, nếu một hoạt động du lịch nào đó đi ngược lại giá trị văn hóa – cộng đồng có quyền nói "không".
Quyền từ chối này chính là hàng rào bảo vệ di sản cuối cùng, và nó chỉ tồn tại khi người dân thực sự làm chủ, không phải làm thuê.
Kỹ năng mới, cơ hội mới: từ nông dân thành chủ homestay, hướng dẫn viên
Nhiều người nghĩ rằng làm du lịch là một nghề "tay chân" đơn giản. Thực tế, để đón khách một cách chuyên nghiệp, người dân phải học rất nhiều: cách dọn phòng đúng chuẩn, cách nấu các món ăn bảo đảm vệ sinh, cách giao tiếp lịch sự mà không khách sáo, cách giải quyết khi khách phàn nàn, cách giới thiệu sản phẩm mà không quá đà.
Những lớp tập huấn ngắn hạn tại địa phương – không chỉ về kỹ thuật phục vụ mà còn về kể chuyện, quản lý cảm xúc, xử lý tình huống – giúp một người nông dân trở thành một chủ homestay hiếu khách.
Biết thêm ngoại ngữ, dù chỉ là những câu giao tiếp cơ bản, giúp người dân bản địa tự tin hơn rất nhiều khi đối diện với khách quốc tế. Không cần nói được một câu tiếng Anh hoàn chỉnh, chỉ cần một nụ cười, một cử chỉ thân thiện và vài từ chào hỏi đơn giản cũng đã tạo nên khác biệt.
Những kỹ năng này – nói trước đám đông, quản lý chi tiêu, xử lý mối quan hệ với khách – đều là những năng lực hữu ích ngoài đời, có thể áp dụng trong việc buôn bán, học hành hay tham gia các hoạt động xã hội.
Hạ tầng và dịch vụ công được cải thiện khi du lịch cộng đồng bền vững phát triển
Khi một ngôi làng trở thành điểm đến du lịch, những vấn đề hạ tầng tưởng chừng "không ai nghĩ tới" bỗng trở nên cấp thiết. Đường vào làng cần được trải nhựa để xe đón khách ra vào an toàn. Nhà vệ sinh công cộng cần được xây dựng và dọn dẹp thường xuyên.
Bảng chỉ dẫn cần được lắp đặt bằng nhiều thứ tiếng. Hệ thống xử lý rác thải – vốn là bài toán nan giải ở nhiều vùng nông thôn – phải được đầu tư bài bản để không trở thành điểm xấu trong mắt du khách.
Thú vị là, những công trình ấy không chỉ phục vụ du khách. Chính người dân địa phương là những người hưởng lợi đầu tiên. Con đường trải nhựa giúp bà con đi chợ dễ dàng hơn, trẻ em đến trường thuận tiện hơn.
Nhà vệ sinh công cộng và hệ thống xử lý rác thải cải thiện chất lượng môi trường sống của cả làng. Chính quyền địa phương, nhờ có lý do phát triển du lịch, cũng dễ dàng huy động nguồn lực để nâng cấp hạ tầng. Chất lượng sống của người dân nhờ đó tăng lên một cách thực chất.
Đừng vội mừng: Vì sao không phải người dân nào cũng hưởng lợi từ du lịch di sản cộng đồng?
Đến đây, có lẽ bạn đã thấy rất nhiều điểm tích cực. Nhưng hãy tạm dừng ở đó một chút, bởi một người làm du lịch lâu năm sẽ cảnh báo bạn điều này: du lịch di sản cộng đồng không tự nhiên mang lại lợi ích.
Nếu được triển khai ồ ạt, thiếu hiểu biết, nó có thể khiến một ngôi làng yên bình trở thành một "khu vui chơi" giả danh bản sắc, một mảnh đất màu mỡ cho những xung đột lợi ích. Có những câu chuyện buồn về những bản làng từng được ca ngợi là điểm đến mẫu mực, sau đó rơi vào cảnh tranh chấp, mất đoàn kết vì chia lợi ích không công bằng.
Du lịch di sản cộng đồng không tự nhiên mang lại lợi ích. Làm ồ ạt, thiếu bài bản, rất dễ phản tác dụng.
Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào mặt tốt, chúng ta cần nhìn thẳng vào những nguy cơ. Những nguy cơ đó thường đến từ ba nhóm nguyên nhân chính: sự thương mại hóa di sản, sự bất công trong phân chia lợi ích, và việc thiếu một khuôn khổ quản trị minh bạch.
Nguy cơ "du lịch hóa" khiến di sản bị thương mại hóa, mất hồn
Nguy cơ lớn nhất có lẽ là "du lịch hóa" – khi di sản bị biến thành sản phẩm khai thác. Một lễ hội tâm linh vốn kéo dài ba ngày với những nghi thức tế lễ trang nghiêm bị rút gọn thành một màn trình diễn ba mươi phút cho khách xem, lặp đi lặp lại đến mức người dân mệt mỏi và mất dần sự thành kính.
Ý nghĩa tâm linh và lịch sử của nghi lễ dần bị thay thế bằng tính giải trí. Di sản không còn là "đời sống" mà trở thành "cảnh tượng".
Không chỉ có lễ hội, sản phẩm thủ công cũng bị ảnh hưởng. Khi khách mua quá nhiều, nghệ nhân bị ép tăng số lượng và đánh mất sự tinh xảo. Một tấm vải dệt thủ công từng mất hai tuần để hoàn thành bị "bấm giờ" để kịp đơn hàng.
Người dân phục vụ hết đoàn khách này đến đoàn khách khác, kể đi kể lại câu chuyện quen thuộc đến mức ánh mắt không còn rung động. Khi niềm vui kể chuyện mất đi, người dân cũng mất đi động lực chăm chút cho từng chi tiết – và chính chất lượng trải nghiệm của du khách cũng sụt giảm theo.
Lợi ích dồn vào tay số ít – bài toán công bằng chưa có lời giải
Bất công trong phân chia lợi ích là nguồn cơn của hầu hết các mâu thuẫn trong làng. Những hộ có nhà nằm gần điểm tham quan chính, có nhà đẹp, có khuôn viên rộng rãi, dễ dàng hút khách và thu được nguồn thu lớn.
Trong khi đó, những hộ nằm xa trung tâm, nhà nhỏ hoặc thiếu vốn cải tạo lại gần như đứng ngoài cuộc chơi. Nếu không có cơ chế điều phối, khoảng cách thu nhập trong nội bộ làng ngày càng nới rộng. Du lịch vô tình tạo ra một tầng lớp "người giàu mới" ngay giữa một làng quê vốn vốn điều hòa.
Chưa kể, các doanh nghiệp bên ngoài – công ty lữ hành, nhà hàng, đơn vị vận chuyển – có thể nắm giữ hầu hết lợi nhuận từ chuỗi dịch vụ du lịch. Họ giới thiệu khách, họ đưa khách đến, họ thu tiền tour; người dân chỉ nhận một phần nhỏ thông qua việc phục vụ tại chỗ.
Lâu dần, vai trò của người dân bị đẩy xuống hàng "người phụ việc" – và điều đó hoàn toàn trái ngược với tinh thần của mô hình mà chúng ta đang nói tới.
Giải pháp: đồng quản lý, minh bạch tài chính và luật chơi chung
Câu chuyện buồn nào cũng có cách hóa giải, miễn là các bên sẵn sàng đối diện. Giải pháp đầu tiên là thành lập một ban quản lý điểm đến có sự tham gia thực chất của đại diện các hộ dân, không chỉ do chính quyền hoặc doanh nghiệp nắm quyền.
Ban quản lý này có nhiệm vụ điều phối khách, phân công việc, xử lý các xung đột và giám sát chất lượng dịch vụ. Khi mọi nhóm lợi ích đều có ghế trong "bàn quyết định", các quyết định sẽ có tính ràng buộc hơn và được người dân ủng hộ hơn.
Giải pháp thứ hai là sự minh bạch tài chính. Doanh thu bao nhiêu, chi phí hết bao nhiêu, lợi nhuận chia thế nào – tất cả cần được công khai định kỳ để tạo dựng niềm tin. Điều này đòi hỏi một hệ thống ghi chép đơn giản nhưng rõ ràng, có thể do một người trong cộng đồng phụ trách và được kiểm tra chéo.
Giải pháp thứ ba là xây dựng một bộ quy tắc ứng xử từ giai đoạn đầu: ứng xử của người dân, của du khách, của doanh nghiệp. Khi "luật chơi" được viết ra rõ ràng, các bên sẽ tự trọng và tôn trọng nhau hơn, và sân chơi chung sẽ trở nên an toàn cho tất cả.
Người dân hưởng lợi bền vững từ du lịch di sản cộng đồng: bắt đầu từ những bước cụ thể
Vậy điều gì sẽ tạo nên một mô hình du lịch di sản cộng đồng thực sự bền vững ở Việt Nam? Câu trả lời không nằm ở một khuôn mẫu chung nào, bởi mỗi vùng miền có một di sản khác biệt: có nơi là ẩm thực, có nơi là kiến trúc, có nơi là lễ hội, có nơi là nghề thủ công.
Cốt lõi vẫn là giữ cho người dân địa phương hưởng lợi từ du lịch di sản một cách lâu dài và công bằng. Muốn vậy, làng cần đi qua năm bước cụ thể. Mỗi bước đi đúng sẽ tạo ra lợi ích kinh tế từ di sản cho cả tập thể. Người dân vừa làm chủ di sản, vừa làm chủ dòng tiền.
Bước 1 – Khảo sát di sản: tìm ra thứ chỉ làng mình có
Trước khi đón khách, làng cần ngồi lại để liệt kê những gì đang có: một lễ hội cầu mùa, một nghề làm giấy dó, một món ăn chỉ người bản địa mới nấu đúng vị.
Ví dụ: một ngôi làng có nghề đan lưới ven biển có thể biến buổi vá lưới buổi sáng thành trải nghiệm cho khách thích tìm hiểu đời sống ngư dân. Khảo sát càng kỹ, sản phẩm càng có bản sắc. Đây là nền móng cho mọi bước tiếp theo.
Bước 2 – Thử nghiệm dịch vụ: trải nghiệm thử trước khi chào bán
Trước khi chào bán rộng rãi, làng nên tổ chức một buổi trải nghiệm thử cho chính người dân hoặc một nhóm khách nhỏ. Từ đó, làng sẽ nhận ra dịch vụ nào còn vướng mắc, câu chuyện nào chưa rõ ràng, thời gian nào phù hợp nhất trong ngày.
Một buổi dệt vải có thể bị kéo dài quá sức chịu đựng của khách, một mâm cơm có thể thiếu món ăn kể chuyện. Thử nghiệm giúp làng chỉnh sửa trước khi những vị khách đầu tiên đặt chân đến – và đó là cách rẻ nhất để học hỏi.
Bước 3 – Định giá: tính đúng công sức, không chạy theo giá rẻ
Giá dịch vụ cần được bàn bạc công khai giữa các hộ, dựa trên chi phí nguyên liệu, công lao động và giá trị văn hóa. Ví dụ: một đêm homestay có thể gồm bữa tối, tiếng hát then và một buổi dậy sớm xem làng đánh thức; giá niêm yết minh bạch để khách yên tâm, hộ dân không phải bán tháo.
Định giá đúng giúp du lịch cộng đồng bền vững ngay từ gốc. Không ai muốn bán sức lao động rẻ hơn một bữa ăn ngoài phố.
Bước 4 – Chụp ảnh và giới thiệu: kể câu chuyện bằng hình ảnh thật
Một bộ ảnh chân thực về ngôi nhà, khu vườn, mâm cơm và con người trong làng có giá trị hơn bất kỳ lời quảng cáo nào. Du khách muốn nhìn thấy không gian họ sắp bước vào, con người họ sắp gặp gỡ.
Làng nên dành một buổi để chụp ảnh chính những hoạt động đời thường: cảnh bà chủ nhà nấu bữa tối, cảnh nghệ nhân ngồi bên khung cửi, cảnh con trẻ chơi trước sân. Hình ảnh càng mộc mạc, càng tạo được niềm tin với du khách.
Bước 5 – Thu thập phản hồi và cải tiến liên tục
Sau mỗi lượt khách, làng nên dành ít phút để hỏi: khách thích điều gì nhất, điều gì khiến họ chưa hài lòng, họ mong muốn trải nghiệm thêm điều gì. Những câu trả lời đó là tài liệu quý nhất để làng cải tiến dịch vụ.
Một món ăn có thể được điều chỉnh độ mặn, một buổi kể chuyện có thể được rút ngắn, một con đường dẫn vào vườn có thể được lát thêm bước đá. Phản hồi của khách giúp làng hoàn thiện từng ngày mà không cần vốn lớn.
Minh họa dòng tiền của một hộ homestay điển hình
Hãy hình dung một hộ gia đình ở vùng núi phía Bắc với hai phòng homestay trong ngôi nhà sàn. Mỗi đêm, họ đón hai khách với mức giá trọn gói gồm phòng nghỉ, bữa tối và bữa sáng. Số tiền thu được từ hai khách đã đủ trang trải chi phí điện nước, nguyên liệu bữa ăn và còn lại một khoản cho gia đình.
Nếu khách ở lại hai đêm và đăng ký thêm một buổi đi bộ tham quan ruộng bậc thang do chính chủ nhà dẫn đường, khoản thu nhập tiếp tục tăng mà chi phí phát sinh gần như không đáng kể. Bữa tối có thể dùng rau từ vườn, gà thả vườn, cá suối bắt gần nhà – vừa tươi, vừa ít tốn kém, vừa đúng chất "ẩm thực bản địa".
Buổi sáng, nếu khách muốn xem chủ nhà gói bánh hoặc se sợi lanh, gia đình có thể bán thêm một trải nghiệm nhỏ kéo dài một tiếng. Từng khoản thu nhỏ cộng lại thành một dòng tiền ổn định, giúp gia đình trang trải việc học của con cái và tích lũy cho mùa vụ. Điều quan trọng không phải là con số lớn, mà là dòng tiền đi thẳng vào túi người dân – người làm ra sản phẩm, kể câu chuyện và trực tiếp đón khách.
Lựa chọn khó nhất của làng: mỗi đêm đón bao nhiêu khách?
Một làng làm du lịch cộng đồng luôn phải đối mặt với bài toán sức chứa. Đón hai mươi khách mỗi đêm, làng có thể xoay xở một buổi văn nghệ và bữa cơm ấm cúng.
Đón tám mươi khách, doanh thu cao hơn nhưng nước giếng có thể không đủ, bếp núc quá tải, tiếng ồn kéo dài sau mười giờ đêm. Khi ấy, nhà nào cũng mệt, khách lại không hài lòng.
Làng cần chọn một con số vừa đủ để ai cũng vui, thay vì chạy theo tối đa doanh thu. Hãy đặt lên bàn cân giữa sức chứa thật và một đêm trải nghiệm trọn vẹn.
Hai tình huống thử quyết định của cộng đồng
Tình huống một: khách đặt kín lịch ba tuần liên tiếp, một hộ bắt đầu nhận thêm người vượt quá số phòng đã đăng ký. Làng nên họp khẩn để nhắc lại cam kết, thay vì để mặc hộ đó tự quyết.
Tình huống hai: một nhà đầu tư muốn dựng quầy bán đồ lưu niệm ngay cạnh giếng cổ. Làng cần thống nhất trước: đồ lưu niệm phải là sản phẩm thủ công địa phương, hay có thể chấp nhận hàng sản xuất hàng loạt?
Quyết định khó nhưng phải do người dân bỏ phiếu, không để bên ngoài áp đặt. Những cuộc họp kiểu này chính là lúc lợi ích của cả làng được đặt lên trên lợi ích một nhà.
Hành động thiết thực: Mỗi chuyến đi đều có thể tiếp sức cho cộng đồng địa phương
Và cuối cùng, câu chuyện du lịch di sản cộng đồng không chỉ thuộc về người dân hay doanh nghiệp, mà còn thuộc về mỗi chúng ta – những người đi du lịch. Mỗi chuyến đi, mỗi khoản chi tiêu có chủ đích của bạn đều có thể trở thành một "khoản đầu tư" cho sự bền vững của di sản.
Hãy chọn homestay do người dân làm chủ thay vì khách sạn của một tập đoàn nằm ngoài địa phương; hãy mua những món đồ thủ công được làm bởi nghệ nhân trong làng thay vì đồ lưu niệm đại trà; hãy dành thời gian tham gia một lớp nấu ăn, một buổi dệt vải, một đêm văn nghệ – thay vì chỉ đứng nhìn và chụp ảnh.
Người dân là "chủ thể", không phải "vật trưng bày". Du lịch chỉ thực sự bền vững khi họ chủ động bảo vệ và phát triển di sản, không phải khi họ bị ép phải biểu diễn theo yêu cầu của khách.
Di sản, vì thế, không phải là một tài sản để cất giữ trong tủ kính, mà là một món quà chỉ trường tồn khi được sẻ chia. Nếu bạn yêu văn hóa Việt Nam, hãy để chuyến đi tiếp theo của mình – dù là đến một bản làng vùng sâu hay một làng nghề ven đô – tạo ra giá trị thiết thực cho những con người đang ngày ngày gìn giữ nó.
Du khách: chọn trải nghiệm có trách nhiệm
Du khách thông thái là người dành thời gian tìm hiểu trước về văn hóa địa phương trước khi đặt vé. Họ biết rằng, khi đến một ngôi chùa hay một không gian tâm linh, mình nên ăn mặc kín đáo, nói năng nhẹ nhàng; khi tham gia lễ hội, mình cần nghe hướng dẫn và tuân thủ các quy định riêng.
Sự tôn trọng này không chỉ là phép lịch sự mà còn là cách để di sản không bị tổn hại bởi chính những người đến muốn "trải nghiệm" nó. Một du khách có trách nhiệm không đứng trên di sản để chụp ảnh; họ đứng cạnh di sản để lắng nghe.
Du khách thông thái cũng biết cách chi tiêu có trách nhiệm. Họ ưu tiên các đơn vị lữ hành có cam kết chia sẻ lợi ích với cộng đồng. Họ không trả giá quá mức với những sản phẩm thủ công, bởi hiểu rằng một tấm vải dệt tay mất nhiều ngày công và chi phí xứng đáng chính là cách ủng hộ trực tiếp để người nghệ nhân có thể tiếp tục theo nghề.
Mỗi đồng chi tiêu đúng chỗ đều có thể là một viên gạch xây nên tương lai cho di sản.
Hộ dân: đưa ngôi nhà của mình lên bản đồ du lịch cộng đồng
Trong trái tim của mô hình này, người dân là nhân tố quyết định. Họ có quyền lợi từ di sản, có tiếng nói trong cách vận hành, và có trách nhiệm giữ cho di sản sống đúng nghĩa.
Nếu không có thu nhập, không có sự ghi nhận, không có tiếng nói, sự nhiệt tình sẽ dần nguội lạnh. Ngược lại, một cộng đồng được hưởng lợi công bằng sẽ tự động trở thành những người bảo vệ di sản trung thành nhất – họ nhắc nhở nhau giữ gìn, họ tự hào giới thiệu với khách, họ xem di sản như một phần máu thịt của mình.
Doanh nghiệp, về phần mình, cần giữ chữ tín. Một công ty lữ hành nói mình làm "du lịch có trách nhiệm" nhưng lại đưa khách đến những nơi gây hại đến di sản, hoặc ngấm ngầm giảm phần chia cho cộng đồng, sẽ nhanh chóng đánh mất niềm tin từ cả hai phía: người dân và du khách.
Sự tin tưởng lẫn nhau, dù được xây dựng từng chút một qua nhiều năm, chính là nền móng vững nhất cho sự phát triển lâu dài. Khi cộng đồng giữ được nhịp làm du lịch chuyên nghiệp và doanh nghiệp giữ được chữ tín, mối quan hệ giữa họ sẽ bền chặt hơn bất kỳ hợp đồng nào.
Tương lai của du lịch di sản văn hóa nằm trong tay người dân
Cuối cùng, tương lai của du lịch di sản văn hóa ở Việt Nam không nằm trong tay người viết bài, nhà đầu tư hay chính quyền – mà nằm trong tay người dân. Chính họ là người quyết định di sản sẽ được gìn giữ nguyên vẹn hay bị biến dạng theo dòng khách.
Một lễ hội được tổ chức theo đúng nghi thức truyền thống hay bị thương mại hóa thành màn trình diễn chớp nhoáng; một ngôi nhà cổ được bảo tồn nguyên trạng hay bị cải tạo thành nơi kinh doanh dịch vụ – tất cả đều là những quyết định của cộng đồng.
Tương lai bền vững đòi hỏi từng thế hệ nối tiếp nhau hiểu giá trị của di sản và làm du lịch bằng cả tấm lòng. Những người trẻ hôm nay học từ ông bà nghề dệt, nghề gốm, những làn điệu dân ca, hôm sau sẽ chính là những người kể chuyện, người chủ homestay, người quản lý điểm đến. Họ chính là đáp án cho câu hỏi: làm thế nào để du lịch di sản cộng đồng không chỉ là một dự án ngắn hạn mà trở thành một hướng đi lâu dài?
Và khi những người trẻ ấy đủ tự tin, đủ bản lĩnh và đủ yêu nghề, du lịch di sản cộng đồng sẽ mở ra một hướng phát triển mới cho nông thôn Việt Nam – nơi di sản được bảo tồn, người dân được hưởng lợi, và du khách tìm thấy những trải nghiệm không nơi nào khác có được.
Một bản làng giữ được nghề dệt, một ngôi làng giữ được giếng cổ, một gia đình giữ được mâm cơm đúng vị – đó là những điều không thể đong đếm bằng một câu khẩu hiệu. Chúng tôi tin rằng mỗi chuyến đi đều có thể tạo ra giá trị tốt đẹp cho cộng đồng – nếu chúng ta biết lựa chọn đúng cách. Hãy để chuyến đi tiếp theo của bạn không chỉ là một kỳ nghỉ; hãy để nó là một ngày người dân địa phương có thêm thu nhập từ chính di sản của họ.
