11 di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam được UNESCO ghi danh có gì đặc sắc

• Không khói, không tượng, vì sao 11 di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam vẫn "sống"?
• Nhã nhạc, Ca trù, Quan họ – "thương hiệu" âm nhạc của người Việt
• Từ điệu ví giặm mộc mạc đến vòng xòe sôi động – nghệ thuật của người lao động
• Hùng Vương, Hội Gióng, Then, Cồng chiêng – nơi tâm linh hóa giải sức mạnh cộng đồng
• Điểm hội tụ của 11 di sản – và trách nhiệm của người trẻ hôm nay
• FAQ – Giải đáp nhanh về di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam

Không khói, không tượng, vì sao 11 di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam vẫn "sống"?

Bạn có bao giờ dừng lại giữa một ngày bộn bề, chợt nghe đâu đó câu quan họ "Người ơi người ở đừng về" mà lòng chùng xuống, bâng khuâng lạ? Mình có. Và mình tin, đó là lúc di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam không còn là khái niệm khô khan trong sách vở, mà đang âm thầm chạm vào trái tim mỗi người.

Khác với di sản vật thể — những ngôi đền, tòa thành hay bức tượng có thể cầm nắm — di sản văn hóa phi vật thể nằm ở lời ca, điệu múa, nghi lễ, tiếng nói và tập quán. Đó là thứ không khói, không tượng, nhưng lại có sức sống lạ kỳ. Hiện nay, Việt Nam có 11 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh, trải dài từ âm nhạc, lễ hội, tín ngưỡng đến nghệ thuật trình diễn.

Điều làm nên sự khác biệt của 11 di sản ấy không nằm ở "vật" mà nằm ở "hồn". Mỗi di sản là một câu chuyện cộng đồng, là "chất Việt" không thể trộn lẫn. Hãy cùng mình lần lượt khám phá từng di sản để hiểu vì sao UNESCO phải công nhận và người Việt tự hào đến thế.

Di sản văn hóa phi vật thể không cần khói hương hay pho tượng để tồn tại. Nó sống trong hơi thở của cộng đồng — nơi mỗi lời hát, mỗi nghi thức đều chở theo ký ức của cha ông.

Nhã nhạc, Ca trù, Quan họ – "thương hiệu" âm nhạc của người Việt

Nhắc đến di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam, không thể bỏ qua ba cái tên đã làm nên "thương hiệu" âm nhạc truyền thống: Nhã nhạc cung đình Huế, Ca trù và Quan họ Bắc Ninh. Cả ba đều là nghệ thuật thanh nhạc – khí nhạc truyền thống, đòi hỏi người nghe sự tinh tế nhất định, gắn với không gian văn hóa – lịch sử đặc thù. Nhưng nếu nhìn kỹ, mỗi loại hình lại mang một "tính cách" riêng không thể lẫn.

Điều thú vị là cùng là âm nhạc, Nhã nhạc lại là tinh hoa triều đình, Ca trù là thính phòng bác học, còn Quan họ là sinh hoạt dân gian làng xã. Chính sự khác biệt ấy tạo nên một bức tranh âm nhạc đa sắc màu — nơi mỗi tầng lớp xã hội đều có tiếng nói riêng.

Nhã nhạc cung đình Huế – bản giao hưởng của triều đại

Nhã nhạc cung đình Huế là di sản văn hóa phi vật thể đầu tiên của Việt Nam đi vào danh sách UNESCO. Gắn liền với không gian Đại Nội và đời sống triều đình, nhã nhạc không đơn thuần là món ăn tinh thần mà còn là biểu tượng quyền lực, mỹ học của một vương triều. Một dàn nhạc nhã nhạc có thể quy tụ hàng chục nhạc cụ: đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn nguyệt, sáo, phách, trống… Tất cả hòa cùng một nghi thức trang nghiêm, tiết tấu chậm rãi, tạo cảm giác như đang nghe một bản giao hưởng của triều đại vang vọng từ quá khứ.

Điều đáng quý là qua bao thăng trầm lịch sử, các nhạc khí, bài bản và kỹ năng trình diễn vẫn được truyền dạy qua nhiều thế hệ tại Huế. Một lần đến Huế, ngồi trong không gian cổ kính và lắng nghe một bài nhã nhạc, bạn sẽ hiểu vì sao người xưa xem đây không chỉ là âm nhạc giải trí mà còn là linh hồn của cả một vương triều.

Ca trù – bộ môn nghệ thuật "biết hát là biết tự do"

Nếu nhã nhạc là âm nhạc của triều đình, ca trù lại là nghệ thuật của tao nhân mặc khách. Không có sân khấu lớn, ca trù thường diễn ra trong không gian nhỏ, gần gũi, kết hợp thơ ca, âm nhạc và vũ đạo qua tiếng hát của đào nương, tiếng phách và điệu bộ uyển chuyển. Điểm độc đáo nhất nằm ở trống chầu và cặp phách: người nghe có thể đánh trống để "chấm điểm" từng câu hát, tạo nên sự tương tác tri kỷ — nơi người hát và người nghe đồng điệu từng nhịp.

Ca trù được xem là bộ môn khó bậc nhất trong nghệ thuật thanh nhạc Việt, bởi người hát phải làm chủ hơi thở, luyến láy và nhấn nhá theo từng cảm xúc. Có thời điểm ca trù tưởng như mai một, nhưng nhờ các nghệ nhân làng Lỗ Khê, Đông Môn kiên trì truyền dạy, bộ môn này đang dần hồi sinh. Nghe một buổi ca trù, bạn sẽ thấy cái chất bác học và tự do đan xen kỳ lạ — như câu nói người trong nghề vẫn truyền nhau: biết hát là biết tự do.

Quan họ Bắc Ninh – những câu hát đối đáp "giao duyên" bất tận

Không trang trọng như nhã nhạc, không bác học như ca trù, quan họ Bắc Ninh là tiếng hát của làng xã vùng Kinh Bắc, nơi các liền anh, liền chị hát canh, hát đối suốt đêm. Điều khiến quan họ khiến người nghe mê mẩn chính là sự duyên dáng, thanh lịch trong từng câu hát và cách ứng xử. Người quan họ hát bằng cả tấm lòng; sự giao lưu giữa các làng quan họ bền chặt qua nhiều thế hệ, không cần trọng tài, cũng không cần phân thắng bại.

Muốn nghe quan họ gốc nhất, hãy đến Hội Lim vào mùa xuân. Giữa không gian lễ hội rộn ràng, những câu hát đối đáp "giao duyên" vang lên như lời mời gọi kết bạn, kết duyên. Hơn cả âm nhạc, quan họ là chuẩn mực ứng xử, là bài học về tình làng nghĩa xóm, tình yêu đôi lứa. Đó chính là lý do UNESCO ghi danh quan họ không chỉ vì giá trị nghệ thuật mà còn vì giá trị nhân văn sâu sắc.

Từ điệu ví giặm mộc mạc đến vòng xòe sôi động – nghệ thuật của người lao động

Rời khỏi không gian triều đình và thính phòng, chúng ta đến với dòng nghệ thuật của người lao động. Cụm di sản này gồm bốn đại diện: dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh; đờn ca tài tử Nam Bộ; hát Xoan Phú Thọ và xòe Thái. Điểm chung là tính ứng tác, dân dã và sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng, vượt xa phạm vi một làng xã.

Nghệ thuật của người lao động sinh ra từ chính hơi thở cuộc sống: câu hát ru con, tiếng hò chèo đò, điệu nhảy trong lễ hội mùa xuân. Không chỉ vậy, vì sống giữa dân gian, nó giữ được vẻ chân chất, mộc mạc mà vẫn đủ sức chạm vào trái tim qua bao thế hệ.

Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh – lời ăn tiếng nói của người xứ Nghệ

Ví và giặm là hai hình thức dân ca của người dân Nghệ An – Hà Tĩnh, được hát khi chèo đò, dệt vải, ru con, làm ruộng. Lời ca mộc mạc, có khi ứng tác linh hoạt theo nhịp sống, thấm đẫm tình nghĩa và triết lý của người miền Trung. Thứ đặc sệt nhất của ví, giặm chính là chất giọng Nghệ Tĩnh tròn vành rõ tiếng — thứ âm sắc không thể thay thế, giữ trọn cái hồn của cả một vùng đất.

Giữ gìn dân ca ví, giặm không chỉ bảo tồn một loại hình nghệ thuật, mà còn duy trì ngôn ngữ và nếp sống văn hóa của vùng Nghệ – Tĩnh trước sự xâm lấn của nhịp sống hiện đại. Với người xứ Nghệ, câu ví điệu giặm chính là "lời ăn tiếng nói" — giản dị mà không thể thiếu.

Đờn ca tài tử Nam Bộ – "tài tử" không phải nghiệp dư, mà là tài năng phóng khoáng

Nếu ví giặm là tiếng lòng của người miền Trung, đờn ca tài tử là món ăn tinh thần của người Nam Bộ. Thường diễn ra trong đám tiệc, lễ hội, đờn ca tài tử mang tinh thần "sẵn sàng nhập cuộc" — hễ có tài đàn, tài hát là có thể tham gia, chơi theo cảm hứng cá nhân. Chính sự phóng khoáng ấy đã tạo nên nét duyên rất riêng của người miền Tây sông nước.

Nói đến đờn ca tài tử, người ta nhớ ngay bài bản vọng cổ, các điệu lý, điệu hò đã trở thành biểu tượng âm nhạc miền Nam. Không cần sân khấu hoành tráng, chỉ cần một cây đàn, một giọng ca giữa vườn cây hay bên hiên nhà là đủ khiến lòng người xao xuyến. Đó là nghệ thuật của sự chân chất, của cộng đồng gắn kết.

Hát Xoan Phú Thọ – nghi thức dâng nhạc lên Vua Hùng

Hát Xoan là loại dân ca nghi lễ bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, thường diễn ra ở các đình, đền tại Phú Thọ. Khác với quan họ hay ví giặm, Xoan có trình tự diễn xướng riêng: hát chào, hát quả cách rồi hát hội, tái hiện cuộc sống và lòng thành kính của người dân với quốc tổ. Người hát thường là nam, nữ thanh niên trong làng, kết hợp hát, múa và điệu bộ.

Điểm đặc sắc của hát Xoan là sự giao thoa giữa văn hóa dân gian và văn hóa tín ngưỡng của người Việt cổ. Mỗi làn điệu như một nén hương vô hình dâng lên tổ tiên, nhắc nhở thế hệ sau về cội nguồn. Nghe hát Xoan trong không gian đình làng cổ kính, bạn sẽ cảm nhận được sự linh thiêng mà ít loại hình nghệ thuật nào có được.

Xòe Thái – điệu múa nối vòng tay con người

Lên Tây Bắc, bạn sẽ gặp điệu xòe của người Thái. Xòe thường được biểu diễn trong lễ hội, đám cưới, mùa xuân, với những vòng tay đan xen tạo nên bức tranh cộng đồng gắn kết. Điều thú vị là xòe không phân biệt không gian sang hèn — ai cũng có thể tham gia. Tiếng khèn, tiếng chiêng, tiếng trống hòa quyện, không khí ấm áp đến mức mời gọi người xem bước vào vòng xòe.

Với người Thái, xòe không chỉ là nghệ thuật trình diễn mà còn là biểu tượng tinh thần bình đẳng, yêu thương. Đứng giữa một vòng xòe, mọi ranh giới dường như xóa nhòa; tất cả cùng nắm tay, cùng bước, cùng cười. Đó chính là sức mạnh của di sản: không cần ngôn ngữ chung, người ta vẫn hiểu nhau.

Hùng Vương, Hội Gióng, Then, Cồng chiêng – nơi tâm linh hóa giải sức mạnh cộng đồng

Cụm di sản cuối cùng trong danh sách 11 di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam là đời sống tín ngưỡng, lễ hội và nghi thức linh thiêng, gắn với niềm tin và bản sắc. Cả bốn đại diện — tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hội Gióng, nghi lễ Then và không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên — đều thuộc nhóm "xã hội – tín ngưỡng – lễ hội", nơi con người kết nối với tổ tiên, thần linh và thiên nhiên.

Điều đáng nói là dù mang màu sắc tâm linh, các di sản này không hề xa rời đời sống. Ngược lại, chúng hóa giải sức mạnh cộng đồng theo cách rất riêng: biến niềm tin thành hành động, biến nghi lễ thành sợi dây kết nối con người với nhau.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương – đạo lý uống nước nhớ nguồn

Mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm, người Việt lại hướng về đền Hùng (Phú Thọ) để dâng hương, dâng lễ tưởng nhớ các vua Hùng. Nhưng tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ gói gọn trong một ngày Giỗ Tổ. Nó lan tỏa thành đạo lý "uống nước nhớ nguồn" trong từng gia đình người Việt, trở thành nét văn hóa tâm linh sâu sắc trải dài hàng ngàn năm.

UNESCO ghi danh tín ngưỡng này bởi tính cộng đồng sâu sắc: dù ở trong nước hay ngoài nước, cứ đến dịp Giỗ Tổ, người Việt đều hướng về cội nguồn. Đó là sức mạnh vô hình mà không một hiện vật nào có thể chứa đựng.

Hội Gióng – lễ hội tái hiện huyền thoại thánh chống ngoại xâm

Nếu tín ngưỡng Hùng Vương là câu chuyện về cội nguồn, Hội Gióng lại là bản hùng ca về tinh thần chống ngoại xâm. Được tổ chức tại đền Phù Đổng và đền Sóc, lễ hội tái hiện huyền thoại Thánh Gióng đánh đuổi giặc Ân từ thuở dựng nước. Các nghi thức diễn ra trang nghiêm, với sự tham gia của đông đảo người dân địa phương và du khách thập phương.

Giá trị của Hội Gióng nằm ở sự giao thoa giữa nghi thức dân gian và biểu tượng quốc gia. Người xem không chỉ được sống trong không khí lễ hội rộn ràng mà còn được nhắc nhớ về truyền thống yêu nước được vun đắp hàng nghìn năm.

Nghi lễ Then – bản giao thoa giữa con người và thần linh của người Tày, Nùng, Thái

Lên vùng núi phía Bắc, bạn sẽ gặp nghi lễ Then của ba dân tộc Tày, Nùng, Thái. Do thầy Then (bà Then) thực hiện, nghi lễ này thường cầu an, cầu mùa, mong xin Thượng đế giúp đỡ muôn nhà. Đặc sắc của Then là sự kết hợp giữa hát xướng, đàn tính và động tác biểu diễn, tạo nên một "chuyến hành trình" đưa người thực hiện lên cõi thiêng để kết nối với thần linh.

Mỗi vùng miền lại có một biến thể Then riêng, làm nên sợi dây văn hóa chung của đồng bào miền núi phía Bắc. Không chỉ là tôn giáo, Then còn là bảo tàng sống về phong tục, nghệ thuật trình diễn và quan niệm nhân sinh của người Tày, Nùng, Thái.

Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên – bản hùng ca của đại ngàn

Khác với những nghi lễ mang tính tĩnh tại, cồng chiêng Tây Nguyên là cả một "không gian" theo đúng nghĩa. Với người Ê Đê, Gia Rai, Ba Na…, cồng chiêng không đơn thuần là nhạc cụ mà là linh vật kết nối trần thế với thần linh. Tiếng chiêng ngân lên trong lễ hội, nhà rông, mùa màng, khi đón khách quý — tạo nên một bức tranh âm thanh đồ sộ giữa đại ngàn.

Ngoài ra, mỗi dân tộc, mỗi vùng lại có cách chơi và bài bản riêng, khiến không gian cồng chiêng trở nên phong phú đến khó tưởng tượng. Với người Tây Nguyên, cồng chiêng thấm vào từng vòng đời — từ khi sinh ra đến lúc nhập đất. Lắng nghe tiếng cồng chiêng giữa núi rừng, bạn sẽ thấy mình nhỏ bé trước một bản hùng ca vang vọng ngàn đời.

Điểm hội tụ của 11 di sản – và trách nhiệm của người trẻ hôm nay

Nhìn lại 11 di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam, dù khác nhau về vùng miền, loại hình, tất cả đều có một điểm chung: chúng là sản phẩm sáng tạo của cộng đồng, được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Từ câu quan họ đến điệu xòe, từ nghi thức thờ cúng đến tiếng cồng chiêng, tất cả "sống" nhờ bàn tay và hơi thở của con người.

Thế nhưng, nguy cơ mai một là rất thực tế. Khi nghệ nhân già đi, khi giới trẻ ít mặn mà với giá trị truyền thống, di sản có thể "khô" trước nhịp sống hiện đại như một dòng sông bị hút cạn nước. Và đây là điểm quan trọng nhất: giải pháp không chỉ nằm ở việc bảo tồn, mà còn ở việc thực hành. Đưa di sản vào giáo dục nhà trường, mở lớp truyền dạy, kết hợp du lịch trải nghiệm, số hóa tư liệu — tất cả đều cần sự đồng hành của thế hệ trẻ.

Bạn không cần trở thành nghệ nhân, nhưng học cách thưởng thức và trân trọng di sản đã là một hành động bảo vệ bản sắc. Di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam không dành riêng cho một vùng nào; nó là nền tảng để cả dân tộc tiến xa. Lần tới, khi có dịp dự một lễ hội, nghe một câu hát hay xem một vòng xòe, hãy dừng lại một nhịp. Cảm nhận và kể lại câu chuyện ấy cho những người xung quanh — bởi di sản chỉ trường tồn khi nó sống trong trái tim mỗi người Việt.

Di sản chỉ thực sự được bảo vệ khi mỗi người biết tự hào về nó. Niềm tự hào ấy không cần phô trương, chỉ cần đủ để mình sẵn lòng lắng nghe, gìn giữ và trao truyền.

FAQ – Giải đáp nhanh về di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam được UNESCO ghi danh, mình tổng hợp một số câu hỏi thường gặp dưới đây.

Di sản văn hóa phi vật thể khác gì di sản vật thể?

Di sản vật thể là những công trình, hiện vật cụ thể — đền, chùa, thành cổ — thứ bạn có thể nhìn thấy và cầm nắm. Di sản phi vật thể lại là âm nhạc, nghi thức, tiếng nói, tập quán — thứ không có hình hài nhưng "sống" trong từng con người. Cả hai đều cần bảo tồn, nhưng di sản phi vật thể phải được trao truyền liên tục qua các thế hệ; nếu người thực hành không còn, di sản sẽ dần biến mất.

Có bao nhiêu di sản phi vật thể tại Việt Nam được UNESCO vinh danh?

Việt Nam đang có 11 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh, bao gồm Nhã nhạc cung đình Huế, Ca trù, Quan họ Bắc Ninh, Hội Gióng, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Đờn ca tài tử Nam Bộ, Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh, Hát Xoan Phú Thọ, Xòe Thái, Nghi lễ Then và Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên. Đây là những loại hình âm nhạc, lễ hội, tín ngưỡng và nghệ thuật trình diễn trải dài khắp mọi miền đất nước — niềm tự hào của người Việt.

Làm thế nào để trải nghiệm các di sản này một cách chân thực?

• Tham gia các lễ hội lớn như Giỗ Tổ Hùng Vương, Hội Gióng, Hội Lim để xem tận mắt, nghe tận nơi.
• Du lịch về các vùng miền như Huế, Bắc Ninh, Tây Nguyên hoặc Tây Bắc, chọn đúng mùa lễ hội để có trải nghiệm trọn vẹn nhất.
• Hỗ trợ các nghệ nhân bằng cách mua sản phẩm văn hóa, tham gia lớp truyền dạy hoặc chia sẻ câu chuyện di sản trên mạng xã hội.

Trải nghiệm chân thực không nằm ở việc xem thật nhiều, mà ở việc bạn mở lòng để cảm nhận. Di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam dù vô hình nhưng luôn ở quanh ta — chỉ cần một phút dừng lại, bạn sẽ nhận ra.